सम्राट विक्रमादित्य

सम्राट् विक्रमादित्यः

विक्रमसंवत्सरानुसारं विक्रमादित्यः अद्यतः २२८५ वर्षाणि पूर्वम् अभवत्। विक्रमादित्यस्य मूलनाम विक्रमसेनः आसीत्। नाबोवाहनस्य पुत्रः राजा गन्धर्वसेनोऽपि चक्रवर्ती सम्राट् आसीत्। गन्धर्वसेनस्य पुत्रौ विक्रमादित्यः भर्तृहरिश्च आस्ताम्।

विक्रमादित्यः भारतस्य प्राचीननगर्याः उज्जयिन्याः राजसिंहासने आरूढवान्। विक्रमादित्यः स्वज्ञानस्य, वीरतायाः, उदारतायाश्च कृते प्रसिद्धः आसीत्, यस्य राजसभायां नवरत्नानि तिष्ठन्ति स्म। तेषु कालिदासोऽपि आसीत्। कथ्यते यत् विक्रमादित्यः अतीव पराक्रमी आसीत्, तेन शकाः पराजिताः च। उज्जयिन्याः विक्रमादित्यस्य समये एव 'विक्रमसंवत्' इत्यारब्धम्। उज्जयिन्याः सम्राजो विक्रमादित्यस्य राज्यं भारतीय-उपमहाद्वीपम् अतिरिच्य ईरान-इराक-अरब-देशेषु अपि विस्तृतम् आसीत्। विक्रमादित्यस्य अरब-विजयस्य वर्णनम् अरबीकविना जरहामकिनतोई-महोदयेन 'शायर उर ओकुल' इति स्वपुस्तके कृतमस्ति।

विक्रमादित्यात् पूर्वं पश्चाच्च अन्ये अपि विक्रमादित्याः अभवन्, येन भ्रमस्य स्थितिः उत्पद्यते। उज्जयिन्याः सम्राजो विक्रमादित्यात् अनन्तरं ३०० ईसवीयाब्दे समुद्रगुप्तस्य पुत्रः चन्द्रगुप्तद्वितीयः अथवा चन्द्रगुप्तविक्रमादित्यः अभवत्।

विक्रमादित्यद्वितीयः सप्तम्यां शताब्द्याम् अभवत्, यः विजयादित्यस्य (विक्रमादित्यप्रथमस्य) पुत्रः आसीत्। विक्रमादित्यद्वितीयोऽपि स्वसमये चालुक्यसाम्राज्यस्य शक्तिम् अक्षुण्णां रक्षितवान्। विक्रमादित्यद्वितीयस्य काले एव लाटदेशे (दक्षिणगुर्जरे) अरब-देशीयाः आक्रमणम् अकुर्वन्। विक्रमादित्यद्वितीयस्य शौर्येण अरब-देशीयाः स्वप्रयत्ने सफलाः न अभवन्, एषः प्रतापी चालुक्यनृपः अरब-आक्रमणात् स्वसाम्राज्यस्य रक्षां कर्तुं समर्थः अभवत्।

पल्लवराजः पुलकेशिनं पराजित्य हतवान्। तस्य पुत्रः विक्रमादित्यः, यः स्वपितृवत् महान् शासकः आसीत्, सः सिंहासने आरूढवान्। सः दक्षिणदिशि स्वशत्रूणां विरुद्धं पुनः संघर्षम् आरब्धवान्। सः चालुक्यानां प्राचीनं वैभवं बहुमात्रायां पुनः प्राप्तवान्। अत्र यत् तस्य प्रपौत्रः विक्रमादित्यद्वितीयोऽपि महान् योद्धा आसीत्। ७५३ ईसवीयाब्दे दन्तिदुर्गनाम्ना सामन्तेन विक्रमादित्यस्य तस्य पुत्रस्य च सत्ता अपहृता। सः महाराष्ट्रे कर्णाटके च एकस्य अन्यस्य महान्-साम्राज्यस्य स्थापनाम् अकरोत्, यत् राष्ट्रकूटम् इति नाम्ना प्रसिद्धम् अभवत्।

विक्रमादित्यद्वितीयात् परं पञ्चदश्यां (१५) शताब्द्यां सम्राट् हेमचन्द्रविक्रमादित्यः 'हेमू' इत्यभवत्। मन्यते यत् उज्जयिन्याः विक्रमादित्यात् पूर्वमपि अन्यः एकः विक्रमादित्यः अभवत्।

सम्राड्-हेमचन्द्र-विक्रमादित्यात् अनन्तरं 'विक्रमादित्यपञ्चमः' सत्याश्रयात् परं कल्याण्याः राजसिंहासने आरूढवान्। तेन प्रायः १००८ ख्रिस्ताब्दे चालुक्यराज्यस्य सिंहासनम् अलंकृतम्। भोजराजस्य काले एषः एव विक्रमादित्यः आसीत्।

विक्रमादित्यपञ्चमः स्वपूर्वजानां नीतीनाम् अनुसरणम् कुर्वन् अनेकानि युद्धानि अकरोत्। तस्य समये मालवा-प्रदेशस्य परमारैः सह चालुक्यानां पुनः संघर्षः अभवत्, तथा च वाक्पतिराज-मुञ्जस्य पराजयस्य हत्यायाश्च प्रतिशोधार्थं परमारराजेन भोजेन चालुक्यराज्ये आक्रमणं कृत्वा सः पराजितः। किन्तु एकस्मिन् युद्धे विक्रमादित्यपञ्चमः राजानं भोजमपि पराजितवान् आसीत्।